چسب و پانسمان زخم بستر؛ راهنمای انتخاب و مقایسه انواع

برای انتخاب چسب یا پانسمان زخم بستر، مهم ترین معیار فقط برند یا قیمت نیست! درجه زخم، میزان ترشح، وضعیت پوست اطراف، محل ایجاد زخم، تحمل بیمار و فاصله تعویض تعیین می کنند که هیدروکلوئید مناسب تر است یا فوم!

منابع معتبر پزشکی استفاده از هیدروکلوئید را برای زخم های غیرعفونی درجه 1 و 2 و فوم را برای زخم های درجه 3 و 4 با ترشح متوسط تا زیاد توصیه می کند.

در این راهنما، انواع پانسمان های موجود، کاربرد هر کدام بر اساس درجه زخم و نکات مهم مراقبتی را بررسی می کنیم.

زخم بستر چیست؟ چرا پانسمان درست اهمیت دارد؟

زخم بستر یا زخم فشاری (Pressure Ulcer) آسیب موضعی پوست و بافت زیرین است و زمانی ایجاد می شود که فشار طولانی مدت روی پوست و بافت نرم، جریان خون آن ناحیه را کاهش دهد.

این زخم ها معمولاً در قسمت هایی مانند دنبالچه، پاشنه، لگن و سایر نواحی دارای برجستگی استخوانی دیده می شوند و بر اساس شدت آسیب به چهار درجه تقسیم می شوند:

• درجه 1: پوست هنوز باز نشده اما قرمزی پوست بدون شکستگی سطح آن دیده می شود.
• درجه 2: بخشی از ضخامت پوست از بین رفته و به لایه های رویی پوست (همراه با تاول یا زخم کم عمق) آسیب سطحی وارد شده است.
• درجه 3: بافت چربی زیرجلدی و تمام ضخامت پوست دچار آسیب می شود.
• درجه 4: بافت های عمقی (آسیب عمیق تا عضله، تاندون یا استخوان) آسیب می بینند.

نکته مهم این است: صرفاً با انتخاب یک چسب زخم خوب نمی توان درجه 3 و 4 را مدیریت کرد و حتی پانسمان جای کاهش فشار را نمی گیرد.

همچنین از نظر محیط زخم، هدف ایجاد شرایط مرطوب و کنترل شده است، نه خیس نگه داشتن زخم!

در ضمن هیدروکلوئیدها در تماس با ترشح به ژل تبدیل می شوند و محیط مرطوب ایجاد می کنند، در حالی که فوم ها برای جذب ترشحات و حفظ سطح مرطوب زخم طراحی شده اند که در ادامه توضیح خواهیم داد.

چه زمانی مراجعه به پزشک یا پرستار زخم ضروری است؟

در زخم های عمیق تر، وجود بافت مرده، ترشح زیاد، حفره یا تونل، یا احتمال عفونت، اتکا به تعویض پانسمان زخم بستر در منزل کافی نیست.

علائم هشدار شامل قرمزی یا تغییر رنگ رو به گسترش، گرمی و تورم پوست اطراف، ترشح چرکی، درد شدید یا رو به افزایش و تب است که نیاز به ارزیابی فوری پزشکی دارند.

در زخم های درجه ۳ و ۴ نیز عمق آسیب ممکن است به بافت های زیرین برسد و درمان می تواند به ارزیابی دبریدمان، کنترل عفونت، مدیریت فشار، تغذیه و انتخاب پانسمان تخصصی نیاز داشته باشد.

راهنمای Coloplast نیز برای زخم های عمیق تر یا دارای تونل و undermining، گزینه های جاذب و ارزیابی تخصصی تر را مطرح می کند.

چسب کامفیل و هیدروکلوئید؛ چه زمانی انتخاب منطقی تری هستند؟

هیدروکلوئیدها معمولاً برای زخم های غیرعفونی با ترشح کم تا متوسط کاربرد دارند. منابع معتبر استفاده از این گروه را در زخم های درجه ۲ غیرعفونی، متناسب با شرایط زخم توصیه کرده اند.

در بازار ایران، کامفیل پلاس ترنسپرنت، کامفیل پلاس اولسر، هیدروکل هارتمن و رنوکر هیدروکلوئید از جمله نام هایی هستند که در گروه پانسمان های هیدروکلوئیدی دیده می شوند و در سایت حافظ طب نوین موجود هستند.

در میان نمونه های شناخته شده این گروه، Comfeel Plus Transparent یک هیدروکلوئید نازک و انعطاف پذیر است که شرکت Coloplast آن را برای زخم های غیر ترشحی تا کم ترشح، از جمله برخی زخم های فشاری معرفی کرده است.

مقایسه مشخصات محصولات نشان می دهد که Comfeel Plus Transparent بیشتر برای ترشح کم طراحی شده، در حالی که Comfeel Plus معمولی دامنه ترشح کم تا متوسط را پوشش می دهد.

در همین دسته می توان به Hydrocoll هارتمن نیز اشاره کرد. اطلاعات رسمی HARTMANN این محصول را هیدروکلوئیدی خود چسب برای زخم های با ترشح کم تا متوسط معرفی می کند و حداکثر زمان ماندن آن را، بسته به ماهیت زخم تا ۷ روز اعلام کرده است.

روش صحیح استفاده از هیدروکلوئید در 15 مرحله

1. ارزیابی زخم: بررسی میزان ترشح و وضعیت پوست اطراف زخم (تأیید زخم های سطحی و کم تا متوسط ترشح)
2. شستشوی دست ها: شستن دست ها پیش از شروع برای کاهش خطر انتقال آلودگی
3. تمیز کردن زخم: تمیز کردن زخم با محلول مناسب (معمولاً نرمال سالین)
4. خشک کردن پوست اطراف: خشک کردن پوست سالم اطراف زخم برای جلوگیری از رطوبت
5. انتخاب اندازه مناسب: پوشاندن کل زخم با پانسمان
6. گرم کردن پانسمان: گرم کردن هیدروکلوئید با دست ها پیش از چسباندن
7. جدا کردن لایه محافظ: جدا کردن بخش چسبنده بدون لمس کردن
8. قرار دادن روی زخم: قرار دادن پانسمان بدون کشش و چین خوردگی
9. تثبیت لبه ها: فشار ملایم لبه های پانسمان
10. بررسی آب بندی: چسباندن حاشیه های پانسمان به پوست
11. پایش پانسمان: بررسی نشت، جداشدگی لبه ها، اشباع شدن و تغییر وضعیت زخم
12. تعویض در زمان مناسب: در صورت نشت، جداشدگی، اشباع پانسمان یا افزایش ترشحات
13. برداشتن پانسمان: جدا کردن لبه ها به آرامی و تدریجی (خودداری از کشیدن ناگهانی)
14. بررسی پوست اطراف: بررسی قرمزی، تحریک، مکراسیون یا آسیب پوستی اطراف زخم (پس از برداشتن پانسمان)
15. ارزیابی مجدد زخم: بررسی تغییر اندازه زخم، افزایش ترشح، بوی نامطبوع، درد، قرمزی یا علائم عفونت

چه زمانی بجای هیدروکلوئید سراغ فوم برویم؟

هیدروکلوئید برای مدیریت رطوبت در زخم های سطحی (کم تا متوسط ترشح) و فوم برای مدیریت حجم بالاتر اگزودا (زخم های ترشح دار تر) طراحی شده است. بنابراین نقطه تصمیم گیری باید وضعیت واقعی زخم باشد، نه ترجیح یک برند یا نوع پانسمان!

نگاه کلی به انواع معیارها برای تصمیم گیری بهتر:

مقایسه چند محصول زخم بستر شناخته شده

اطلاعات رسمی Coloplast و Comfeel Plus را برای زخم های کم تا متوسط ترشح و Biatain را برای دامنه وسیع تری از ترشحات معرفی می کند. HARTMANN نیز Hydrocoll را برای زخم های کم تا متوسط ترشح مناسب می داند.

4 اشتباه رایج در مراقبت از زخم بستر

1- خیس نگه داشتن بیش از حد پوست اطراف

نشت ترشحات روی پوست اطراف می تواند باعث مکراسیون و تخریب پوست شود.

2- دیر عوض کردن پانسمان

عددهایی مانند ۷ روز حداکثر زمان ماندگاری بعضی محصولات هستند، نه برنامه ثابت تعویض برای همه زخم ها. وقتی پانسمان اشباع شده، نشت دارد، از پوست جدا می شود یا شرایط زخم تغییر کرده، باید زودتر ارزیابی و در صورت نیاز تعویض شود.

3- انتخاب پانسمان صرفاً بر اساس درجه زخم

دو زخم با درجه یکسان ممکن است میزان ترشح کاملاً متفاوتی داشته باشند. پس انتخاب پانسمان، وابسته به مجموعه ای از عوامل از جمله میزان ترشح، محل زخم، درد و دفعات مورد انتظار تعویض است.

4- تمرکز روی چسب و فراموش کردن فشار

اگر فشار مداوم روی همان نقطه ادامه پیدا کند، بهترین پانسمان نیز علت اصلی آسیب را برطرف نمی کند. بار مکانیکی و فشار باید با تغییر وضعیت و روش های مناسب بازتوزیع فشار مدیریت شود.سوالات متداول

آیا چسب زخم بستر همان هیدروکلوئید است؟

چسب زخم بستر اصطلاحی عمومی است و هیدروکلوئید فقط یکی از گروه های پانسمان است و فوم های چسب دار نیز در این دسته قرار می گیرند.

برای زخم بستر درجه ۲ هیدروکلوئید بهتر است یا فوم؟

به میزان ترشح بستگی دارد! هیدروکلوئید برای زخم درجه ۲ غیرعفونی و کم ترشح، همچنین فوم برای زخم با ترشح متوسط تا زیاد.

آیا می توان هیدروکلوئید را هفت روز روی زخم نگه داشت؟

برخی محصولات مانند Comfeel Plus و Hydrocoll حداکثر زمان ماندگاری تا ۷ روز را بسته به شرایط زخم اعلام کرده اند. این عدد به معنی الزام به تعویض هفتگی نیست و شاید نیاز به تعویض زودتر باشد.

چه زمانی فوم از هیدروکلوئید مناسب تر است؟

وقتی زخم ترشح متوسط تا زیاد دارد و نیاز اصلی، جذب و نگهداری مؤثر ترشحات است. فوم های Biatain برای طیف وسیعی از زخم های ترشح دار، از جمله زخم های فشاری طراحی شده اند.

آیا پانسمان به تنهایی زخم بستر را درمان می کند؟

نه لزوماً! کاهش فشار، تغییر وضعیت، مراقبت از پوست، تغذیه مناسب و ارزیابی منظم در کنار مراقبت از خود زخم اهمیت دارند.